Besluit van de Commissie (EU) 2016/633 is de baanbrekende uitspraak van de EU over commerciele overeenkomsten tussen vliegvelden en airlines. Het stelde de incrementele winstgevendheidstoets vast als de maatstaf voor beoordeling van de vraag of publiek gefinancierde vliegvelden onwettige subsidies geven aan budgetcarriers, en bevool Frankrijk tot terugbetaling van tot EUR 7 miljoen aan Ryanair.
Een regionaal vliegveld, een dominante budgetcarrier en een decennium van onderprijsdeals
Vliegveld Nimes-Garons, gelegen 12 km ten zuiden van de stad Nimes in het departement Gard in Zuid-Frankrijk, was een civiel-militaire vliegbasis. Vanaf 2003, na het vertrek van Air France en Air Littoral, was Ryanair praktisch de enige geplande vervoerder. Het vliegveld was volledig afhankelijk van publieke steun om het bedrijf rendabel te houden.
Tussen 2000 en 2010 sloten de opeenvolgende vliegveldexploitanten een reeks commerciele overeenkomsten met Ryanair en haar dochteronderneming Airport Marketing Services (AMS) die de airline gereduceerde vliegveldtarieven plus marketingbetalingen gaven. De Commissie stelde vast dat deze overeenkomsten het vliegveld meer kostten dan ze opbrachten. Een marktgeoriënteerde particuliere exploitant zou ze nooit hebben gesloten. Het tekort werd gedekt door publieke gelden, dus Ryanair ontving een indirecte subsidie.
Op 23 juli 2014 bevool de Commissie Frankrijk tot terugbetaling van tot EUR 7 miljoen aan Ryanair en AMS.
Nimes-Garons (IATA: FNI) ligt 12 km van het stadscentrum. Tot 2 juli 2011 was het vooral een militaire vliegbasis met burgerluchtvaart als secundair gebruik. Theoretische capaciteit was ongeveer 700.000 passagiers per jaar; werkelijk verkeer piekte in 2001 met 320.000 en overschreed later zelden 230.000.
De TGV-hogesnelheidstrein bereikte Nimes in 2001 en verbond de stad in ongeveer drie uur met Parijs. Vliegveld Montpellier ligt ongeveer 63 km verderop en verwerkt ongeveer zes keer zoveel verkeer. Beide factoren waren relevant voor de weigering van de Commissie om Frankrijs betoog dat het vliegveld van algemeen economisch belang was.
CCI (2000-2006): De Kamer van Koophandel en Nijverheid van Nimes-Uzes-Le Vigan hield een 60-jarige publieke uitrustigsconcessi van 1965. Haar concessie werd voortijdig in januari 2006 beeindigd en vervangen door een delegatie van openbare diensten (CDSP) toegekend aan SMAN, een samenwerkingsverband van plaatselijke autoriteiten bestaande uit de Departementale Raad Gard, Nimes Metropole en Ales Cevennes.
VTAN (2007-2012): Veolia Transport Aeroport de Nimes, een particuliere dochteronderneming van de groep Veolia, won de CDSP in een aanbesteding vanaf 1 januari 2007. Ondanks private eigendom stelde de Commissie vast dat de airline-overeenkomsten van VTAN aan de staat waren toe te rekenen via de structuur van de delegatieovereenkomst.
Beide exploitanten ontvingen aanzienlijke publieke subsidies om bedrijfsverliezen te dekken. De CCI ontving uitzonderlijke toelages van plaatselijke autoriteiten van totaal ongeveer EUR 1,35 miljoen in 2005 en EUR 200.000 in 2006, plus renteloze voorschotten van ongeveer EUR 9 miljoen van de algemene afdeling van de CCI. VTAN ontving een vaste jaarlijkse bedrijfsbijdrage van EUR 1,2 tot 1,5 miljoen van SMAN, geraised via opeenvolgende contractwijzigingen.
De Commissie stelde vast dat deze subsidies staatssteun waren (de exploitanten konden zonder niet opereren), maar verklaarde ze compatibel met de interne markt onder artikel 107, lid 3, onder c) VWEU en de Richtlijnen Luchtvaart 2014. Kleine vliegvelden die minder dan 700.000 passagiers per jaar verwerken en waarvan bedrijfskosten genuchtigt niet zelfstandig kunnen worden gedekt, mogen bedrijfssteun ontvangen, onder strenge evenredigheidsvoorwaarden.
Wat de Commissie onverenigbaar achtte, was het deel van de publieke gelden dat doorstroomde van de vliegveldexploitanten naar Ryanair en AMS via commerciele overeenkomsten die geen marktgeoriënteerde exploitant zou hebben gesloten.
Negen transacties gedurende tien jaar, en die ene die geen staatssteun was
Niet elke Ryanair-overeenkomst op Nimes werd als staatssteun aangemerkt. De oorspronkelijke overeenkomst ondertekend op 11 april 2000 tussen de CCI en Ryanair stelde gereduceerde vliegveldtarieven vast voor een nieuwe route naar Londen Stansted met een mondeling engagement om 70% laadgraad te bereiken. De Commissie paste de incrementele winstgevendheidsmethod toe op deze overeenkomst en stelde positieve netto-incrementele stromen vast gedurende de looptijd van de overeenkomst. Een marktgeoriënteerde exploitant in de positie van de CCI op dat moment zou deze deal hebben gesloten. Geen staatssteun (considerans 453-457).
Dit resultaat was belangrijk: het toonde aan dat de Commissie geen algehele veronderstelling toepaste dat alle gereduceerde vliegveldovereenkomsten met Ryanair onwettig zijn. Elke deal moest op haar eigen economiek worden beoordeeld.
De overeenkomsten die wel staatssteun vormen bleken te beginnen met de correspondentie uit 2001/2002, die de oorspronkelijke deal uit 2000 wijzigde door hogere marketingbetalingen toe te voegen die het incrementele saldo negatief maken. Van dat moment af verergerde elk opeenvolgend accoord het probleem.
| Overeenkomst | Exploitant | Belangrijkste verandering | Incrementeel resultaat | Staatssteun? |
|---|---|---|---|---|
| April 2000 | CCI | Initiële vliegveldservicesovereenkomst, route Londen Stansted | Positief | Nee |
| Eind 2001 / begin 2002 | CCI | Wijziging verhogen marketingbetalingen aan Ryanair | Negatief vanaf 2002 | Ja |
| Maart 2004 | CCI | Aanvullende marketingbetaling voor verlenging seizoensvluchten | EUR 100-150k negatief in 2004 | Ja |
| Oktober 2005 | CCI + AMS | Nieuw vliegveldservices + marketingservicespakket; AMS websiteadvertentie | EUR 50-300k negatief per jaar | Ja |
| Januari 2007 | VTAN + AMS | Nieuwe CDSP-era overeenkomst; voortgezette financiele prikkels per rotatie | Negatief gedurende | Ja |
| Nov 2007, aug 2008 | VTAN + AMS | Opeenvolgende verlengingen met herziene tarievenstructuur en AMS-betalingen | EUR 700-850k negatief per periode | Ja |
| Aug 2009, aug 2010, nov 2010 | VTAN + AMS | Verlengingen; wijziging nov 2010 nadat Ryanair dreigde Liverpool-route in te krimpen | Negatief gedurende | Ja |
Elke overeenkomst bepaalde de tarieven die Ryanair voor landing, passagiersbediening en grondservice betaalde. De tariefen werden bilateraal onderhandeld, zonder enig transparant aanbestedingsproces open voor andere airlines. De overeengekomen tarieven waren typisch lager dan de standaardtarievenlijst van het vliegveld, en in sommige perioden brachten de financiele prikkels (betaald per passagier of per rotatie) het netto tarief effectief dicht bij nul.
Parallel met elke vliegveldservicesovereenkomst sloot AMS, een in Ierland geregistreerde dochteronderneming van Ryanair, een marketingservicesovereenkomst waarin het zich verbond reclame voor het vliegveld op de website van Ryanair te plaatsen. In ruil betaalde de vliegveldexploitant AMS een forfaitair bedrag of per-vluchttarief.
De Commissie beoordeelde of deze diensten echte marktwaarde hadden. Zij stelde vast dat de betalingen aan AMS voor websitereclame niet op armslengte werden geprijsd en deel uitmaakten van het totale financiele pakket dat aan Ryanair werd gegeven voor bedrijf van routes vanuit Nimes.
Eind 2010 dreigde Ryanair de Liverpool-frequenties in te krimpen tenzij VTAN ermee akkoord ging extra marketingvergoedingen van EUR 35.000 tot 65.000 te betalen. VTAN accepteerde en ondertekende de wijziging van november 2010. Frankrijk betoogde dat dit een legitieme commerciele heronderhandeling was. De Commissie stelde vast dat het een betaling was om een bestaande route in stand te houden, niet om een nieuwe op te starten. Onder zowel de Richtlijnen Luchtvaart 2005 als 2014 kan steun aan airlines alleen voor echte nieuwe routes worden gerechtvaardigd. Betalingen om bestaand verkeer in stand te houden, zijn bedrijfssteun aan de airline en zijn onverenigbaar onder de richtlijnen.
Vier voorwaarden, een markteconomietoets en een incrementeel winstgevendheidsmodel
Om staatssteun te vormen moeten vier cumulatieve voorwaarden aan een maatregel worden gesteld: (1) de maatregel wordt door de staat of via staatsmiddelen verleend; (2) zij verleent een selectief economisch voordeel aan de begunstigde; (3) zij vervalst of dreigt te vervalsen mededinging; en (4) zij dreigt het handelsverkeer tussen lidstaten te beinvloeden. Alle vier moeten aanwezig zijn. De Commissie paste elk onderdeel op de overeenkomsten van Nimes toe.
CCI-periode: De CCI is een publiekrechterlijke instantie volgens Frans recht, een tussenstatenlichaam met gekozen leiding, openbare dienstfuncties en staatsbeheer. De Commissie stelde vast dat alle CCI-besluiten automatisch aan de staat kunnen worden toegerekend. De standaard Stardust Marine-toets (die vraagt of een openbare onderneming commerciele besluiten zonder staatsinvloed zou hebben genomen) is niet van toepassing op lichamen die deel van de openbare bestuur zijn.
VTAN-periode: VTAN is particulier eigendom, dus toerekenbaarheid aan de staat was niet automatisch. De Commissie stelde toerekenbaarheid vast via de CDSP-structuur: de SMAN bepaalde het verkeersgroeidoel, financierde het bedrijfsdeficit via de vaste bijdrage, en bepaalde de commerciele context waarin VTAN met Ryanair onderhandelde. Eigen aanbestedingsstukken van VTAN erkenden dat de Ryanair-relatie netto kosten voor het vliegveld genereerde. Een echt onafhankelijke particuliere exploitant zou dezelfde overeenkomsten niet hebben gesloten.
Elke ronde vliegveldservicesovereenkomsten werd gelijktijdig met een AMS-marketingservicesovereenkomst op dezelfde datum, voor dezelfde periode, met dezelfde economische tegenpartij (Ryanair en AMS zijn dezelfde bedrijfsgroep) ondertekend. De marketingovereenkomsten verklaardenuitdrukkelijk dat zij afhankelijk waren van Ryanair die zijn routes vanuit Nimes zou handhaven.
De Commissie beoordeelde daarom elk paar als een enkele economische transactie. Het feit dat een vliegveldservicesovereenkomst en een marketingservicesovereenkomst als afzonderlijke documenten zijn opgesteld, belet de Commissie niet om ze voor staatssteunanalyse als een geintegreerd commercieel pakket te behandelen.
De centrale vraag in elke staatssteunzaak tussen vliegveld en airline is of een hypothetische exploitant, gemotiveerd door winst en niet door doelstellingen van overheidsbeleid, zou hebben ingestemd met dezelfde voorwaarden. Dit is de markteconomietoets (MEO).
Voor vliegveld-airline-overeenkomsten past de Commissie de MEO-toets toe via een ex-ante incrementele winstgevendheidsanalyse: zij reconstueert wat een winststrevende exploitant op moment van ondertekening zou hebben berekend, gebruikmakend alleen van de incrementele inkomsten en kosten gegenereerd door de specifieke airline-relatie.
Een laadgraad van 85% werd voor overeenkomsten na oktober 2005 gehanteerd, wat het verkeersgroeieffect van de marketingservices weerspiegelt. Voor eerdere perioden werden lagere werkelijke laadgraden gebruikt. Op deze cijfers had elke overeenkomst vanaf 2001/2002 een negatieve netto contante waarde opgeleverd. Geen winststrevende exploitant zou ze hebben gesloten.
De EU-markt voor luchtvervoer staat sinds 1 januari 1993 volledig open voor concurrentie. Elk financiel voordeel dat de kosten van Ryanair voor concurrenten op enige intra-EU-route verlaagt, versterkt de concurrentiepositie van Ryanair. De Commissie stelde vast dat beide voorwaarden vervuld waren zonder gedetailleerde kwantificering nodig: de markt is open, de steun was echt, en Ryanair concurreert op meerdere routes tegen andere vervoerders in de hele EU.
De Commissie verwierp Frankrijs betoog dat de kleine omvang van Nimes vliegveld (ruim onder de 1 miljoen passagiers) betekende dat de steun te gering was om het handelsverkeer te beinvloeden. Zelfs kleine bedragen terugkerende staatssteun geven de begunstigde een structureel voordeel op een concurrentiemarkt.
Wat compatibel was verklaard, wat onverenigbaar werd bevonden, en wie moet terugbetalen
Frankrijk werd bevolen de onverenigbare steun van Ryanair en AMS terug te vorderen binnen vier maanden na kennisgeving van het besluit (23 juli 2014). De terugbetalingsverplichting onder artikel 14 van Verordening (EG) nr. 659/1999 is onvoorwaardelijk: geen gronden van vertrouwenswaardigheid, binnenlands recht of insolventieprocedure kunnen hieraan voorbijgaan.
De precieze bedragen waren door Frankrijk bij terugbetaling vast te stellen, te controleren tegen de terugbetalingstabel van de Commissie (tabel 17 van het besluit) en te corrigeren voor werkelijke versus ex-ante betalingen.
De correspondentie van 2001/2002 en de correspondentie van 2004 werden rechtstreeks met Ryanair ondertekend, voordat de overeenkomsten van oktober 2005 die voor het eerst AMS als formele partij betrokken. Aangezien AMS geen partij was bij deze eerdere wijzigingen, kon niet hoofdelijk aansprakelijk voor hen worden gesteld. De Commissie beperkte de aansprakelijkheid nauwkeurig tot de relevante partij voor elke maatregel. Dit is van belang voor elke latere terugbetalingsberekening: het bedrag voor periode 2005 (EUR 150.000 tot 300.000) is alleen van de balans van Ryanair te verhalen, terwijl de bedragen na 2005 tegen beide Ryanair en AMS kunnen worden aangewendt.
De Commissie paste alle vijf criteria uit punt 137 van de Richtlijnen Luchtvaart 2014 toe om de vliegveldexploitantsubsidies compatibel te verklaren:
Praktische compliance-principes afgeleid uit het besluit
Elke openbare of publiek gefinancierde vliegveldexploitant moet een gedocumenteerde ex-ante incrementele winstgevendheidsanalyse uitvoeren voordat hij overeenkomsten aangaat tussen vliegveldservices of marketingservices met een airline. Het ontbreken van enige analyse is zelf een sterke indicator dat de MEO-toets niet was voldaan.
Indien het vliegveld op dezelfde datum een vliegveldservicesovereenkomst en een marketingservicesovereenkomst met dezelfde airline aansluit, zal de Commissie ze als een enkele transactie beoordelen. De gecombineerde netto-incrementele inkomsten moeten de gecombineerde incrementele kosten, inclusief marketingbetalingen, overschrijden.
Opstartsteun voor nieuwe routes is compatibel alleen als zij afloopt over maximaal drie jaar, gekoppeld is aan netto verkeersgroei op de nieuwe route, door een bedrijfsplan wordt ondersteund, en via openbare aanbesteding is toegekend. Steun voor bestaande routes komt niet in aanmerking.
Indien een airline routecontinuiteit voorwaardelijk stelt aan aanvullende betalingen van het vliegveld, zijn deze betalingen bedrijfssteun aan de airline, geen opstartsteun. Zij zijn vermoedelijk onverenigbaar onder de Richtlijnen Luchtvaart en kunnen niet op verkeersgroeigronden worden gerechtvaardigd.
Een kamer van koophandel, plaatselijk gezaglichaam of openbare instelling hoeft geen specifieke regeringsinstructie voor elk commercieel besluit aan te tonen. Al haar handelingen zijn automatisch aan de staat toe te rekenen voor staatssteundoeleinden. De Stardust Marine-toets is alleen van toepassing op gewone openbare bedrijven.
Een particulier bedrijf dat een publiekrechtelijke dienst beheert, is niet automatisch beschermd tegen staatssteunregels. Indien de concessieverlener commerciele doelstellingen stelt, bedrijfsverliezen financiert, en het kader voor airline-relaties bepaalt, zijn deze relaties aan de staat toe te rekenen en moeten zij de MEO-toets doorstaan.
Het besluit Nimes bevestigt dat vliegvelden die onder 700.000 passagiers per jaar verwerken, en waarvan bedrijfskosten doorgaans niet zelfstandig kunnen worden gedekt, compatibele bedrijfssteun van openbare autoriteiten mogen ontvangen. De steun moet: (1) noodzakelijk zijn (het vliegveld kan kosten genuchtigt niet zelfstandig dekken); (2) evenredig zijn (beperkt tot het geverifieerde financieringsgat, geen overcompensatie); (3) gekoppeld zijn aan een echte doelstelling van algemeen belang zoals connectiviteit of regionale economische ontwikkeling; en (4) beperkt in concurrentievervalzing (met aandacht voor het stroomgebied en nabijheid van andere vliegvelden). Deze afwijking geldt voor steun aan de vliegveldexploitant, zij strekt niet tot onderprijsovereenkomsten van de exploitant met zijn airlinesklanten.
Van de eerste Ryanair-overeenkomst tot het Commissiebesluit en voorbij
Belangrijke vragen over het besluit Nimes en EU vliegveld-staatssteunregels
De Commissie paste dezelfde incrementele winstgevendheidsanalyse op beide toe. De overeenkomst van 2000, die de route Londen Stansted lanceerde, genereerde voldoende incrementele inkomsten (luchtvaartgerelateerde vergoedingen plus commerciele inkomsten van passagiers van Ryanair) om de incrementele kosten te dekken. Een winststrevende vliegveldexploitant zou ermee hebben ingestemd. De correspondentie van 2001/2002 verhoogde de marketingbetalingen die Ryanair ontving zonder een gelijkwaardige inkomenstoename. Dit keerde de netto positie om naar negatief: de aanvullende subsidie aan Ryanair was niet langer commercieel rationeel.
Nee. De Commissie trok een duidelijke lijn tussen financiering overheidsopgaven (vliegtuigreddingswerk en brandbestrijding, veiligheidscreening, grenscontrole, voorkoming vogelslachtoffers, milieubescherming) en commerciele financiering. Betalingen overheidsopgaven zijn geen staatssteun omdat zij niet-economische openbare dienstfuncties dekken die niet tot de commerciele activiteiten van het vliegveld behoren. Ryanair profiteerde alleen van de commerciele overeenkomsten, niet van het systeem overheidsopgaven.
Niet indien de openbare autoriteit die de concessie toekende haar zodanig structureert dat zij het commerciele gedrag van de particuliere exploitant bepaalt. In het geval VTAN bepaalde SMAN een verkeersgroeidoel in de CDSP, financierde VTAN's bedrijfsverliezen via de vaste bijdrage, en bepaalde zij de economische context waarin Ryanair-overeenkomsten werden onderhandeld. Dit volstond voor toerekenbaarheid: VTAN's airline-overeenkomsten werden als daden van de staat behandeld, hoewel VTAN zelf particulier eigendom was.
Nee. Het besluit bevestigt dat vliegveld-airline-overeenkomsten volledig wettig kunnen zijn als zij de MEO-toets doorstaan: de netto contante waarde van incrementele inkomsten moet incrementele kosten gedurende de looptijd van de overeenkomst overschrijden. De oorspronkelijke overeenkomst van 2000 zelf doorstond die toets. Het probleem op Nimes was dat, vanaf 2001/2002 het bedrijf, de marketingbetalingen tot een niveau groeiden waar geen rationele particuliere vliegveldexploitant ermee zou hebben ingestemd. Vliegvelden die steunprogramma's op commercieel rationele voorwaarden ontwerpen, de ex-ante winstgevendheidsanalyse documenteren, en bestaande routes niet subsidieren, lopen geen risico.
Zou Frankrijk de steun niet binnen vier maanden terugbetaald hebben, had de Commissie de zaak naar het Hof van Justitie kunnen verwijzen onder artikel 108, lid 2 VWEU. Non-recovery is zelf een afzonderlijke schending van EU-recht. Het Hof kan periodieke dwangsom opleggen. In praktijk zijn terugbetalingsprocedures complex: bedragen moeten precies worden berekend, Ryanair en AMS kunnen terugbetaling voor nationale rechtbanken aanvechten, en nationale rechtbanken moeten het besluit toepassen terwijl zij vaststellingen van feit over precieze bedragen doen. De Commissie controleert naleving en kan een update van terugbetalingsstatus publiceren.
Het besluit werd door de Commissie op 23 juli 2014 aangenomen. Het was onderworpen aan een twee-maanden termijn voor betwisting voor het Gerecht onder artikel 263 VWEU vanaf de datum van kennisgeving aan de partijen of publicatie in het Publicatieblad. Het besluit kan beroep voor de EU-rechtbanken hebben gehad; dergelijke procedures schorten de terugbetalingsverplichting niet op tenzij het gerecht een voorlopig staakt verleent. Gebruikers dienen de huidige procedurele stand rechtstreeks van het EUR-Lex-dossier te verifiëren op CELEX 32016D0633.
AI-aangestuurde tools voor staatssteun compliance en EU-beleidsanalyse